Turgut Özal Kimdir? (Kısa Tarihsel Özet)
Turgut Özal (13 Ekim 1927, Malatya – 17 Nisan 1993, Ankara): Türkiye Cumhuriyeti’nin 19. Başbakanı ve 8. Cumhurbaşkanıdır. Elektrik mühendisi ve ekonomist olan Özal; 24 Ocak 1980 Kararları, serbest piyasa ekonomisine geçiş, ihracata dayalı büyüme, telekomünikasyon hamlesi, otoyol projeleri ve GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi) gibi dönüşüm projeleriyle Türkiye’nin çağdaş dünyaya entegrasyonuna liderlik etmiştir.
Türkiye Cumhuriyeti’nin yakın siyasi ve iktisadi tarihi incelendiğinde, ülkenin kaderini 1980 öncesi ve sonrası olmak üzere iki ayrı döneme ayıran tek bir isim öne çıkar: Turgut Özal. 1970'lerin sonundaki Türkiye tablosunu hatırlayanlar için o günler; tüp, benzin, şeker ve margarin kuyrukları; yabancı paranın yasak, dış ticaretin imkânsız olduğu, bürokrasinin hantal dişlileri arasında nefes almaya çalışan bir memleket demekti. İşte tam o karanlık koridorlarda, elinde hesap makinesi, zihninde küresel bir vizyonla beliren Malatyalı bir mühendis, Türkiye’nin yönünü ebediyen değiştirecekti.
Özal yalnızca bir başbakan ya da cumhurbaşkanı olmadı. O, Türk insanının kendine olan güvenini yeniden inşa eden; "Biz yapamayız, biz üretemeyiz" ezikliğini yıkarak, bu coğrafyanın müteşebbis ruhuna kanat takan bir zihniyet devrimcisiydi.
1. Silifke’deki Eşek Kazası ve Değişen Bir Kader
13 Ekim 1927’de Malatya’da, banka memuru Mehmet Sıddık Bey ile ilkokul öğretmeni Hafize Hanım’ın ilk çocuğu olarak dünyaya gelen Turgut’un çocukluk rüyası göklerdeydi; pilot olmak istiyordu. Ancak kaderin onun için bambaşka bir planı vardı.
Ailesinin görevi sebebiyle Silifke’de bulundukları sırada eşeğin üzerinden düşerek sağ kolunu ciddi şekilde sakatladı. O yılların kısıtlı tıbbi imkânları nedeniyle kolu tam olarak iyileşemedi ve diğer koluna göre biraz kısa kaldı. Pilotluk hayali bu kazayla son buldu. Yıllar sonra yakın dostlarına tebessümle anlatacağı gibi: "Eğer o gün o eşekten düşmeseydim, belki sıradan bir pilot olarak emekli olacaktım; ama o kaza beni okumaya, mühendisliğe ve memleket idaresine yöneltti."
Bilecik Söğüt, Mardin, Konya ve Kayseri liselerinde devam eden tahsil hayatı, ona Türkiye’nin mozaiğini bizzat yaşayarak tanıma fırsatı verdi. Ardından İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) Elektrik Mühendisliği Fakültesi'ne girdi. Aynı koridorlarda Süleyman Demirel ve Necmettin Erbakan ile birlikte okuyan Özal, 1950 yılında mezun olarak devlet hizmetine ilk adımını attı.
“Bizim milletimiz zekidir, çalışkandır. Yeter ki devlet onun ayağındaki bürokrasi prangalarını çözsün; o zaman bu millet dünyayı fetheder.”
— Turgut Özal2. Devletin Kalbinde Bir Planlamacı: DPT ve Dünya Bankası Koridorları
1952 yılında elektrik işleri etüt idaresinde çalışırken devlet tarafından Amerika’ya gönderildi. Texas Tech Üniversitesi'nde ekonomi ve işletme eğitimi alarak, mühendislik nosyonunu iktisadi derinlikle taçlandırdı. Türkiye’ye döndüğünde barajların, hidroelektrik santrallerin ve elektrifikasyon ağının planlanmasında görev aldı.
1967 yılında kurulan Devlet Planlama Teşkilatı’nın (DPT) Müsteşarlığı görevine getirildiğinde henüz kırk yaşındaydı. O dönem hazırlanan kalkınma planlarında Türkiye’nin ağır sanayi hamlesinden çok, dışa açık ve rekabetçi bir modele geçmesi gerektiğini savunan ilk bürokrattı. 1971-1973 yılları arasında Washington’da Dünya Bankası Sanayi Dairesi'nde özel danışmanlık yaptı. Küresel sermayenin nasıl işlediğini, uluslararası ticaretin kurallarını en üst düzeyde tecrübe etti. Yurda döndüğünde ise Sabancı Holding dahil olmak üzere Türkiye’nin öncü sanayi kuruluşlarında tepe yöneticilik yaparak özel sektörün dinamizmini sahada bizzat soludu.
1979 yılı sonunda Süleyman Demirel tarafından Başbakanlık Müsteşarlığı ve DPT Müsteşar Vekilliği görevine getirilen Özal, iflasın eşiğindeki Türkiye ekonomisini kurtarmak için tarihi 24 Ocak Kararları'nı kaleme aldı. Sabit kurdan esnek kura geçildi, döviz taşımak suç olmaktan çıkarıldı ve ithal ikamesi yerine ihracata dayalı büyüme modelinin temeli atıldı. 12 Eylül 1980 askeri müdahalesinden sonra bile ekonominin direksiyonunda tutulan tek sivil isim oldu.
3. 1983 Sandık İhtilali: Dört Eğilim ve Anavatan Fırtınası
12 Eylül askeri rejiminin ardından 1983 yılında çok partili hayata dönülürken, askeri yönetimin işaret ettiği partilerin karşısına sivil bir cesaretle çıktı. 20 Mayıs 1983’te Anavatan Partisi’ni (ANAP) kurdu. Amblemi, çalışkanlığı ve üretimi simgeleyen bir arı idi.
Özal’ın siyasete kazandırdığı en büyük yenilik "Dört Eğilim" formülüydü: Milliyetçi, muhafazakâr, sosyal demokrat ve liberal damarları tek bir çatıda birleştirerek kutuplaşmayı reddetti. 6 Kasım 1983 genel seçimlerinde tüm tahminleri ve baskıları altüst ederek yüzde 45.1 oy oranıyla tek başına iktidara geldi. Bu sonuç, Türk milletinin vesayete sandıkta verdiği sivil bir cevaptı.
4. Türkiye’nin Çehresini Değiştiren Büyük Altyapı Devrimi
Özal Başbakanlığı devraldığında Türkiye, komşularıyla bile telefon bağlantısı kurmakta zorlanan bir ülkeydi. Telefon bağlatmak için yıllarca rüşvet ve torpil dönemi yaşanırdı. Özal, ilk iş olarak haberleşme devrimini başlattı. Manuel santraller çöpe atıldı, dijital santrallere geçildi ve Türkiye’nin en ücra köyüne kadar telefon ulaştırıldı. Türksat uydularının temelleri onun döneminde atıldı.
Ardından karayolu devrimi geldi. Edirne’den Ankara’ya uzanan otoyol hatları, ikinci Boğaz Köprüsü olan Fatih Sultan Mehmet Köprüsü ve modern duble yol projeleri Türkiye’nin lojistik omurgasını oluşturdu. Köprü inşaatına karşı çıkan muhalefete karşı Boğaz Köprüsü’nün gelir ortaklığı senetlerini halka satarak finansman modelinde devrim yaptı: "Satarım hem de çatır çatır satarım!" sözü tarihe geçti.
Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) ve devasa Atatürk Barajı, Özal’ın şahsi takibi ve dirayetiyle yükseldi. Harran Ovası’nı Fırat’ın sularıyla buluşturan Şanlıurfa Tünelleri onun kararlılığı sayesinde tamamlandı.
“Allah'ın verdiği ömrü, O'nun izninden başka alacak yoktur; biz de O'na teslim olmuşuzdur!”
— 18 Haziran 1988 Suikast Girişimi Sonrası Kürsüdeki Haykırışı5. Suikast Kurşununa Meydan Okuyan Cesaret
18 Haziran 1988 günü, Ankara Atatürk Spor Salonu’nda düzenlenen ANAP 2. Olağan Büyük Kongresi sırasında Türkiye tarihinin en karanlık suikast girişimlerinden biri yaşandı. Kürsüde konuşma yaptığı sırada Kartal Demirağ isimli tetikçi tarafından iki el ateş edildi. Kurşunlardan biri mikrofon ayağına çarpıp yön değiştirirken, diğeri Özal’ın sağ el başparmağını parçaladı.
Salonda panik ve dehşet havası hâkimken, elinden kanlar damlayan Özal korumalarını kenara iterek yeniden mikrofona yürüdü. Yüz binlerin gözü önünde sarf ettiği o tarihi cümleler, Türk siyasetinin hafızasına altın harflerle kazındı:
"Bilhassa belirtmek istiyorum; Allah'ın verdiği ömrü, O'nun izninden başka alacak yoktur; biz de O'na teslim olmuşuzdur. Bu can bu vatana feda olsun!"
Bu tavır, Özal’ın yalnızca pragmatist bir teknokrat değil, inançlı ve sarsılmaz bir karaktere sahip gerçek bir lider olduğunun en somut kanıtıydı.
6. Çankaya’da Sivil Bir Cumhurbaşkanı ve Tabuları Yıkan Vizyon
31 Ekim 1989 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Türkiye Cumhuriyeti’nin 8. Cumhurbaşkanı seçildi. Cumhuriyet tarihinde Celal Bayar’dan sonra asker kökenli olmayan ikinci sivil cumhurbaşkanıydı.
Çankaya Köşkü’nün kapılarını halka, sanatçılara, iş insanlarına ve akademisyenlere açtı. Resmî törenlerin katı protokol kurallarını gevşetti; şortla askeri birlikleri selamlayan, korumasız sokaklarda yürüyen, vatandaşla dondurma yiyen sivil cumhurbaşkanı görüntüsü bir dönemin sembolü oldu.
Dış politikada ise bambaşka bir ufuk çizdi. Soğuk Savaş’ın sona ermesi ve Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından, "Adriyatik’ten Çin Seddi’ne kadar Türk Dünyası" tezini ortaya attı. Orta Asya’daki kardeş Türk Cumhuriyetleri ile bağların kurulmasına öncülük etti. 1991 Körfez Savaşı’nda aktif dış politika izleyerek Türkiye’nin bölgesel masalarda oyun kurucu olmasını sağladı.
Özal, Türkiye’nin en yakıcı meselesi olan terör ve Kürt sorununun yalnızca güvenlik tedbirleriyle çözülemeyeceğini gören ilk liderdi. Merhum Jandarma Genel Komutanı Eşref Bitlis ve Maliye Bakanı Adnan Kahveci’ye hazırlattığı kapsamlı raporlarla, bölge insanının haklarının genişletilmesi, ekonomik kalkınma ve toplumsal barış için tarihi adımlar attı. Bu vizyon, bugün Turgut Özal Vakfı tarafından titizlikle yaşatılmaktadır.
7. Özal’ın Felsefesi: Üç Büyük Hürriyet Doktrini
Turgut Özal’ın tüm siyasi ve iktisadi hamlelerinin gerisinde sağlam bir fikrî temel vardı. O, Türkiye’nin muasır medeniyet seviyesinin üzerine çıkabilmesi için "Üç Temel Hürriyet" alanında hiçbir taviz verilmemesi gerektiğine inanırdı:
- 1. Düşünce ve İfade Hürriyeti: Fikirlerden korkmayan bir toplum. Ceza Kanunu’ndaki 141, 142 ve 163. maddeleri kaldırarak Türkiye’de düşünce suçlarının önünü açan lider oldu.
- 2. Din ve Vicdan Hürriyeti: İnançlı insanların devlet kademelerinde ötekileştirilmediği, dindarlık ile modernliğin bir arada yaşayabildiği özgürlükçü laiklik anlayışı.
- 3. Teşebbüs Hürriyeti (Girişimcilik): Devletin fabrikalar işleten bir tüccar değil, denetleyen ve yol açan bir hakem olması; Türk girişimcisinin dünya pazarlarında serbestçe yarışması.
8. Son Sefer ve Milletin Kalbindeki Ebedi Makam
1993 yılının Nisan ayında, doktorlarının tüm uyarılarına ve ilerleyen kalp rahatsızlığına rağmen 12 gün süren yorucu bir Orta Asya turuna çıktı. Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan ve Azerbaycan’ı kapsayan bu tarihi seyahatte Türk Birliği’nin temellerini atmak için gece gündüz çalıştı.
Ankara’ya döndükten birkaç gün sonra, 17 Nisan 1993 Cumartesi sabahı Çankaya Köşkü’nde geçirdiği kalp krizi sonucu 65 yaşında ebediyete irtihal etti. Vefatı tüm Türkiye’yi ve Türk Dünyası’nı yasa boğdu.
Cenaze töreni, cumhuriyet tarihinin en görkemli ve samimi vedalarından birine sahne oldu. Yüz binlerce vatandaş yağmur altında İstanbul ve Ankara caddelerini doldurarak "Sivil, Demokrat, Dindar Cumhurbaşkanı" pankartlarıyla onu son yolculuğuna uğurladı. Vasiyeti üzerine İstanbul Vatan Caddesi’nde yaptırılan Anıtmezar’a defnedildi.
Turgut Özal, arkasında otoyollar, köprüler, fabrikalar ve uydular bıraktı; ama hepsinden önemlisi, kabuğunu kıran, dünyaya meydan okuyan ve kendine inanan bir Türkiye bıraktı. Ruhu şad olsun.